Ատոմային և միջուկային ֆիզիկա / Ռադիոակտիվություն
Ծիրանաչիր, տուֆ և գամմա-դետեկտոր․ ի՞նչն է ճառագայթում
Դիր դետեկտորի կողքին ծիրանաչիր, լավաշ, բազալտ, տուֆ կամ օբսիդիան և որոշիր, թե որքան հաշվել, որ թույլ ազդանշանը չկորչի պատահական տատանումների մեջ։
Ինչո՞ւ է այդպես
Բնական կալիումի ամեն տասը հազար ատոմից մոտ մեկը կալիում-40 է, որի միջուկն անկայուն է։ Նրա կիսատրոհման պարբերությունը T-ն 1,25 միլիարդ տարի է։ Նմուշի ակտիվությունը՝ վայրկյանում տրոհվող միջուկների թիվը, կախված է միջուկների N քանակից։ Մեկ գրամ կալիումում տրոհվում է վայրկյանում մոտ 32 միջուկ, այսինքն՝ ակտիվությունը 32 բեքերել է։
Մեկ կիլոգրամ ծիրանաչրի մեջ կա մոտ 12 գրամ կալիում, ուստի նրա ակտիվությունը մոտ 370 բեքերել է։ Բայց տրոհումների միայն 11 տոկոսն է տալիս գամմա-քվանտ, որը կարող է դուրս գալ պարկից։ Դրանք թռչում են բոլոր կողմերով, և դետեկտորին է հասնում ու գրանցվում միայն փոքր մասը։ Մեր դետեկտորի համար դա վայրկյանում 0,6 հաշվարկ է, մինչդեռ ֆոնը՝ տիեզերական ճառագայթները, հողը, պատերը, տալիս է վայրկյանում 20։
Տրոհումները պատահական են․ ոչ ոք չգիտի, թե ճիշտ երբ կտրոհվի տվյալ միջուկը։ Դրա համար նույն չափումը կրկնելիս հաշվարկը տարբեր է ստացվում։ Եթե միջինում սպասում ենք N հաշվարկ, ապա տիպիկ ցրումը դրա քառակուսի արմատն է։ 100 հաշվարկի դեպքում ցրումը 10 է՝ 10 տոկոս, իսկ 10 000-ի դեպքում՝ 100՝ ընդամենը 1 տոկոս։
Ծիրանաչրի ազդանշանը երկու հաշվարկի տարբերությունն է՝ ծիրանաչրով N₁ և առանց նրա N₀։ Այդ տարբերությունն էլ ունի իր ցրումը, և երկու չափման ցրումները գումարվում են։ Տարբերությանը կարելի է վստահել, երբ այն առնվազն երեք անգամ մեծ է իր ցրումից։ Տեսարանում դա այն պահն է, երբ կապույտ և նարնջագույն գծիկները լրիվ բաժանվում են։
Որքա՞ն ժամանակ է պետք։ t վայրկյանում ծիրանաչիրն ավելացնում է s·t հաշվարկ, որտեղ s-ը նրա ազդանշանն է վայրկյանում։ Ազդանշանն աճում է ժամանակին համեմատական, իսկ ցրումը՝ միայն ժամանակի քառակուսի արմատին։ Այստեղ b-ն ֆոնն է վայրկյանում։ Երբ b = 20 և s = 0,6, ստացվում է 1000 վայրկյան՝ մոտ 17 րոպե ամեն չափման համար։
Քարերն էլ են ճառագայթում, և ավելի ուժեղ։ Հրաբխային ապարներում՝ տուֆում և օբսիդիանում, կալիումը մի քանի անգամ շատ է, քան ծիրանաչրում, և կան նաև ուրանի ու թորիումի հետքեր, որոնք նույնպես գամմա-քվանտներ են արձակում։ Մեկ կիլոգրամ տուֆը մեր դետեկտորին ավելացնում է վայրկյանում մոտ 6 հաշվարկ, օբսիդիանը՝ մոտ 8, բազալտը՝ 1,4։ Տուֆի ազդանշանը երևում է արդեն տասը վայրկյանում։ Իսկ լավաշի 0,1 հաշվարկը տեսնելու համար պետք է հաշվել տասը ժամ։
Բանաձևից երևում է, որ ժամանակը կախված է ազդանշանի քառակուսուց։ Երկու անգամ շատ ծիրանաչրի համար պետք է չորս անգամ քիչ ժամանակ, իսկ կես կիլոգրամի համար՝ չորս անգամ շատ։ Նույն կերպ են աշխատում ֆիզիկոսները, երբ փնտրում են նոր մասնիկ կամ չափում տիեզերական ճառագայթները Արագածի կայաններում․ թույլ ազդանշանը երկար հաշվելով առանձնացնում են ֆոնից։
Իսկ եթե…
- ?
Բանանն էլ կալիում ունի, բայց ծիրանաչրից մոտ երեք անգամ քիչ։ Քանի՞ անգամ ավելի երկար պիտի հաշվես, որ նույն զանգվածի բանանի ազդանշանը տեսնես։
- ?
Ինչո՞ւ է դետեկտորը հաշվում նույնիսկ այն ժամանակ, երբ կողքին ոչինչ չկա։ Որտեղի՞ց է գալիս ֆոնը։
- ?
Ինչպե՞ս կարելի է արագացնել չափումը, եթե ավելի շատ ծիրանաչիր չունես։
- ?
Տուֆե տանը դետեկտորի ֆոնն ավելի բա՞րձր կլինի, թե՞ ավելի ցածր, քան փայտե տանը։ Ինչո՞ւ։
- ?
Մարդու մարմնում կա մոտ 140 գրամ կալիում։ Մոտավորապես քանի՞ կալիում-40 միջուկ է տրոհվում քո մեջ ամեն վայրկյան։
Մասնակիցների փորձը
0 մեկնաբանությունԻ՞նչ արեցիր, ի՞նչ ստացվեց, ի՞նչը փոխեցիր։ Քո փորձը կարող է օգնել հաջորդին։
Մեկնաբանություն գրելու համար մուտք գործիր։ Կարդալը բաց է բոլորի համար։
Մուտք գործել Հաշիվ չունե՞ս։ Նույն էջում կարող ես ստեղծել այն էլ. հասցեով կամ Google-ով։ Կանոններ